ΕΣ/ΕΚΛΙΜΑΚΙΟ/598/2022

Η απόφαση 211/2024 του ΣΤ΄ Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου αφορά τον έλεγχο νομιμότητας τροποποίησης της σύμβασης 41/21.4.2023 μεταξύ ΟΑΣΑ και εταιρείας «… ΑΒΕΤΕ» για προμήθεια εξοπλισμού Αυτόματου Συστήματος Συλλογής Κομίστρου σε επεκτάσεις Μετρό και Τραμ. Η τροποποίηση αυξάνει το αντικείμενο κατά 375.223,00 ευρώ πλέον ΦΠΑ και παρατείνει χρονικά κατά 136 ημέρες. Το Κλιμάκιο κρίνει ότι πρόκειται για «de minimis» τροποποίηση (άρθρο 337 παρ. 2 ν. 4412/2016), καθώς η αξία είναι κάτω από τα κατώτατα όρια (443.000 ευρώ) και το 10% της αρχικής σύμβασης (6.574.799,00 ευρώ), χωρίς να αλλάζει η φύση της. Επομένως, δεν απαιτείται νέα διαδικασία σύναψης και εξαιρείται από προσυμβατικό έλεγχο (άρθρο 324 παρ. 5 ν. 4700/2020). Η υποβολή κρίνεται απαραδέκτως.

Η Πράξη 07/2024 του ΣΤ΄ Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου αφορά τον προσυμβατικό έλεγχο νομιμότητας του σχεδίου τροποποίησης της σύμβασης 2494/11.7.2024 μεταξύ της «Κοινωνίας της Πληροφορίας Μ.Α.Ε.» και του αναδόχου, η οποία αφορά την προμήθεια και συντήρηση αδειών λογισμικού Microsoft. Η τροποποίηση κρίθηκε απαραίτητη διότι η αδειοδότηση ορισμένων νέων προϊόντων λογισμικού για το 2024 πραγματοποιήθηκε για έξι (6) αντί για δώδεκα (12) μήνες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση του συμβατικού τιμήματος κατά 3.351.943,35 ευρώ πλέον ΦΠΑ, ποσό που αντιστοιχεί στο 7,2% του συνολικού ποσού της αρχικής σύμβασης. Το Κλιμάκιο έκρινε την τροποποίηση ως μη ουσιώδη κατά την έννοια του άρθρου 132 παρ. 4 του ν. 4412/2016, καθώς μειώνει το φυσικό και οικονομικό αντικείμενο και δεν αλλάζει την οικονομική ισορροπία υπέρ του αναδόχου. Κατά συνέπεια, δεν κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου τροποποίησης.

ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΚΑΥΣΙΜΩΝ. (..) για προσυμβατικό έλεγχο νομιμότητας, το σχέδιο της 1ης τροποποίησης της με αριθ. πρωτ. 33213/26.10.2017 σύμβασης...Υπό τα ανωτέρω δεδομένα και σύμφωνα με όσα εκτέθηκαν στη νομική σκέψη που προηγήθηκε, πρέπει να γίνουν δεκτά τα ακόλουθα: Με την κρινόμενη τροποποίηση επέρχεται επέκταση του αντικειμένου της αρχικής σύμβασης, με την προμήθεια επιπλέον ποσοτήτων για δύο (2) από τα προμηθευθέντα με την αρχική σύμβαση είδη λιπαντικών και την προμήθεια δύο νέων, μη προβλεπόμενων στην αρχική σύμβαση ειδών λιπαντικών, η οποία επιφέρει επαύξηση του συμβατικού τιμήματος κατά ποσοστό 43,68%(..)Επομένως, δεν συνιστά α) ήσσονος αξίας τροποποίηση ούτε β) μη ουσιώδη τροποποίηση, για τις οποίες δεν απαιτείται νέα διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης.(..). Σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά στην προηγούμενη σκέψη, δεν είναι νόμιμη η σύναψη της ελεγχόμενης 1ης τροποποίησης της με αριθ. πρωτ. 33213/26.10.2017 σύμβασης "Προμήθεια λιπαντικών για τις ανάγκες του Δήμου ...", αφού δεν τεκμηριώνεται ότι συντρέχει κάποια από τις προβλεπόμενες στο άρθρο 132 παρ. 1 του ν.4412/2016 περιπτώσεις τροποποίησης, για τις οποίες δεν απαιτείται νέα διαδικασία σύναψης σύμβασης. Επομένως, διαπιστώθηκε ότι συντρέχει νόμιμος λόγος που κωλύει την υπογραφή του υποβληθέντος για προσυμβατικό έλεγχο σχετικού σχεδίου σύμβασης.

Ζητείται παραδεκτώς η ανάκληση της 328/2024 Πράξης του Στ΄ Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου, με την οποία κρίθηκε ότι κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου της 10ης τροποποίησης της ... σύμβασης με αντικείμενο την προμήθεια με τίτλο «Ψηφιακός Μετασχηματισμός, Τηλεματική και Ενιαίο Αυτόματο Σύστημα Συλλογής Κομίστρου.(...)Με τα δεδομένα αυτά, το Τμήμα κρίνει ότι ο ως άνω λόγος ανάκλησης είναι απορριπτέος ως αβάσιμος κατά το σκέλος με το οποίο προβάλλεται ότι η εν λόγω τροποποίηση είναι ήσσονος σημασίας και δεν έπρεπε να υπαχθεί σε προσυμβατικό έλεγχο νομιμότητας. Και τούτο, διότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής της διάταξης της παραγράφου 2 του άρθρου 132 του ν. 4412/2016, οι οποίες πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά. Ειδικότερα, δεν πληρούται η απαίτηση του νόμου να μην υπερβαίνει η αξία της τροποποίησης το κατώτατο όριο του άρθρου 5 του ν. 4412/2016 [όπως το όριο αυτό έχει διαμορφωθεί με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2023/2495 και ισχύει για τη διετία από 1.1.2024 έως 31.12.2024, βλ. σχετικά και εγκύκλιο Ε.Α.ΔΗ.ΣΥ. 302/10.1.2024 (Α.Δ.Α.: 6ΛΜΞΟΞΤΒ–ΑΙΒ) κεφ. Δ΄], ήτοι το ποσό των 221.000 ευρώ, αφού το κόστος των επιπλέων χάρτινων και πλαστικών καρτών ανέρχεται σε 707.820 ευρώ προ ΦΠΑ, χωρίς να ασκεί εν προκειμένω επιρροή στην αρμοδιότητα του Δικαστηρίου για την άσκηση προσυμβατικού ελέγχου το γεγονός ότι το κόστος αυτό θα καλυφθεί από την ισόποση απομείωση του συμβατικού τιμήματος, κατόπιν της περικοπής δύο επιμέρους υποσυστημάτων της αρχικής σύμβασης (βλ. ανωτέρω σκ. 6 της παρούσας). Ωστόσο, ο λόγος ανάκλησης της προσφεύγουσας εταιρείας θα πρέπει να γίνει δεκτός κατά το σκέλος με το οποίο προβάλλεται ότι η προμήθεια των επιπλέον μέσων είσπραξης κομίστρου συνιστά επιτρεπόμενη, μη ουσιώδη τροποποίηση, κατά την έννοια της περίπτωσης ε΄ της παραγράφου 1 του άρθρου 132 του ν. 4412/2016, σε συνδυασμό με την παράγραφο 4 του ίδιου άρθρου. Επομένως, δεν μπορεί να θεωρηθεί ουσιώδης τροποποίηση κατά την έννοια της παραγράφου 4 του άρθρου 132 του ιδίου νόμου, αφού δεν επεκτείνει, και δη σημαντικά (βλ. άρθρο 132 παρ. 4 περ. γ΄), το φυσικό και οικονομικό αντικείμενο της σύμβασης, ούτε εισάγει όρους, που ανατρέπουν την οικονομική ισορροπία της σύμβασης υπέρ του αναδόχου, ή οι οποίοι, εάν είχαν αποτελέσει μέρος της αρχικής διαδικασίας σύναψης σύμβασης, θα είχαν επιτρέψει τη συμμετοχή διαφορετικών ή περισσότερων υποψηφίων στο διαγωνισμό ή θα είχαν οδηγήσει στην αποδοχή προσφοράς διαφορετικής από εκείνη που αρχικώς επιλέχθηκε. Και τούτο, καθόσον ο συγκεκριμένος διαγωνισμός, ενόψει του τεχνικού αντικειμένου του, που αφορούσε, όπως προαναφέρθηκε, στην προμήθεια εξελιγμένων και υψηλής αξίας συστημάτων πληροφορικής στον τομέα των μεταφορών, απευθυνόταν εξαρχής σε εξειδικευμένες εταιρείες πληροφορικής και δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η συμπερίληψη στη διακήρυξη της προμήθειας αυξημένου αριθμού καρτών, που αποτελεί ένα παραπληρωματικό αντικείμενο σε σχέση με το κύριο αντικείμενο της σύμβασης, όπως περιγράφεται στο άρθρο 1.3 της διακήρυξης (βλ. παρ. 5 της παρούσας), θα οδηγούσε εν τέλει στη συμμετοχή άλλων ή περισσότερων εταιρειών στο διαγωνισμό ή θα μετέβαλε ουσιωδώς τις υποχρεώσεις των συμβαλλόμενων μερών και τους οικονομικούς όρους της σύμβασης.Κατ’ ακολουθίαν των ανωτέρω, πρέπει η κρινόμενη προσφυγή να γίνει δεκτή, να ανακληθεί η προσβαλλόμενη Πράξη 

Η Πράξη 431/2024 του Ε΄ Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου κρίνει ως απαράδεκτη την εισαγωγή του σχεδίου τροποποίησης - 2ης συμπληρωματικής σύμβασης για το έργο «Κατασκευή Μονάδας Επεξεργασίας Αστικών Αποβλήτων στην Αλεξανδρούπολη». Το Κλιμάκιο έκρινε ότι η τροποποίηση του άρθρου 3 της αρχικής σύμβασης, η οποία μειώνει την αμοιβή του αναδόχου κατά 132.776,54 ευρώ λόγω κατάργησης της 2ης Μηχανής Συμπαραγωγής Ενέργειας, δεν συνιστά ουσιώδη τροποποίηση και ως εκ τούτου δεν υπόκειται σε προσυμβατικό έλεγχο. Όσον αφορά τις εργασίες της 2ης συμπληρωματικής σύμβασης, αξίας 699.463,30 ευρώ, αυτές είχαν ήδη εκτελεστεί. Καθώς δεν εφαρμόστηκε η διαδικασία κατεπειγουσών πρόσθετων εργασιών του άρθρου 155 του ν. 4412/2016, το Κλιμάκιο στερείται χρονικής αρμοδιότητας για τον έλεγχο νομιμότητας των εν λόγω εκτελεσθεισών εργασιών.

ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗ ΟΜΒΡΙΩΝ (..)Με δεδομένα αυτά, το Κλιμάκιο κρίνει ότι η ως άνω σκοπούμενη τροποποίηση της αρχικής σύμβασης του έργου του θέματος συνιστά μη ουσιώδη τροποποίηση κατά την έννοια της παραγράφου 4 του άρθρου 132 του ν.4412/2016, σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά στη σκέψη 1 της παρούσας, καθόσον δεν μεταβάλλεται το οικονομικό αντικείμενο της σύμβασης.

Η Πράξη 236/2025 του ΣΤ' Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου αφορά τον έλεγχο νομιμότητας σχεδίου τροποποίησης της σύμβασης 7811/24.2.2023 μεταξύ του Δήμου Νίκαιας – Αγ. Ιωάννη Ρέντη και ενός οικονομικού φορέα, για την προμήθεια ειδών παντοπωλείου. Το Κλιμάκιο διαπίστωσε ότι η προτεινόμενη τροποποίηση αφορούσε μόνο αλλαγές στις ποσότητες των ειδών και εσωτερική ανακατανομή μεταξύ των δομών του Δήμου, χωρίς να αλλάζει η τιμή μονάδας ή η συνολική φύση της σύμβασης. Η οικονομική μεταβολή ήταν μειωτική (κατά 17.655,41 ευρώ), υπολειπόμενη τόσο του 10% της αρχικής αξίας της σύμβασης (506.870,97 ευρώ) όσο και των κατώτατων ορίων. Ως εκ τούτου, η τροποποίηση κρίθηκε ήσσονος σημασίας βάσει του άρθρου 132 παρ. 2 του ν. 4412/2016 και απαραδέκτως υποβλήθηκε για προσυμβατικό έλεγχο νομιμότητας ενώπιον του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Αντικατάσταση φωτιστικών σωμάτων...Υπό τα ανωτέρω δεδομένα και σύμφωνα με όσα εκτέθηκαν στις νομικές σκέψεις που προηγήθηκαν, πρέπει να γίνουν δεκτά τα ακόλουθα: Με την ελεγχόμενη Σ.Σ., όπως βασίμως κρίθηκε με την προσβαλλόμενη πράξη, συντελείται επέκταση του αντικειμένου της αρχικής σύμβασης, με την ανάθεση εκτέλεσης εργασιών, οι οποίες είτε πρόκειται να εκτελεστούν σε επιπλέον οδούς από τις αρχικά προσδιορισθείσες, είτε αφορούν σε αποκατάσταση βλαβών που υπερβαίνουν τη συμβατική δαπάνη του έργου, η οποία επιφέρει επαύξηση του συμβατικού τιμήματος κατά ποσοστό 49,17%. Υπό τις συνθήκες αυτές, ανεξάρτητα αν θα επηρέαζε το αποτέλεσμα της διαδικασίας ανάθεσης της αρχικής σύμβασης προσελκύοντας το ενδιαφέρον και άλλων οικονομικών φορέων, σε κάθε περίπτωση, η ανάθεση στον αρχικό ανάδοχο πρόσθετων εργασιών, οι οποίες, είτε σε ποσότητα είτε σε είδος, δεν είχαν αρχικώς προβλεφθεί και οι οποίες επιφέρουν επαύξηση του οικονομικού αντικειμένου της αρχικής σύμβασης κατά ποσοστό 49,17%, συνιστά τροποποίηση που επεκτείνει σημαντικά το αντικείμενο της αρχικής σύμβασης (βλ. ΔΕΕ, προηγουμένως ΔΕΚ, απόφ., της 29.4.2010 C-160/08 σκ. 99, της 19.6.2008 C-454/06 σκ. 36), και, ως εκ τούτου, ουσιώδη τροποποίηση, για την οποία απαιτείται νέα διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης. Περαιτέρω, η προσφεύγουσα Α.Α., με την με την 1605/7.12.2020 πράξη της Οικονομικής Επιτροπής, με την οποία εγκρίθηκε η ως άνω τροποποίηση, δεν τεκμηριώνει ότι συντρέχει περίπτωση επιτρεπτής, κατ’ άρθρο 156 παρ. 1 του ν. 4412/2016, ανάθεσης εκτέλεσης συμπληρωματικών εργασιών, χωρίς νέα διαδικασία σύναψης σύμβασης. Ειδικότερα, από κανένα στοιχείο του φακέλου δεν προκύπτει η επέλευση απρόβλεπτων περιστάσεων μετά την ανάθεση της αρχικής σύμβασης, ενώ δεν στοιχειοθετούν, κατά την έννοια των ανωτέρω διατάξεων, απρόβλεπτες περιστάσεις που δικαιολογούν τη σύναψη της ελεγχόμενης Σ.Σ. η αόριστη επίκληση ατυχημάτων και έντονων καιρικών φαινομένων, χωρίς αυτά να προσδιορίζονται χρονικά και τοπικά και να προκύπτουν από σχετικά δελτία συμβάντων ή καταγραφής ζημιών και χωρίς να συσχετίζονται με συγκεκριμένες επιπτώσεις-βλάβες που εξαιτίας αυτών επήλθε επαύξηση του τεχνικού αντικειμένου της αρχικής σύμβασης. Συναφώς, πέραν της αοριστίας του ισχυρισμού περί ζημιών στο δίκτυο εξαιτίας έντονων καιρικών φαινομένων, ο ισχυρισμός αυτός, κατά το μέρος που γίνεται επίκληση ζημιών στο δίκτυο εξαιτίας της κακοκαιρίας που έλαβε χώρα από 15 έως 17.2.2021, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτός, δεδομένου ότι αφορά σε γεγονότα μεταγενέστερα της έγκρισης, με τη 1605/7.12.2020 απόφαση της Οικονομικής Επιτροπής του Δήμου ..., του 3ου Α.Π.Ε. και της ελεγχόμενης Σ.Σ.. Επίσης, οι επικαλούμενες συμπληρωματικές εργασίες για την τοποθέτηση των 25 ηλεκτρικών φορτιστών, πέραν του ότι δεν προκύπτει ότι παρουσιάζουν την απαιτούμενη αναγκαία συνάφεια με το τεχνικό αντικείμενο της αρχικής σύμβασης, δεν συμπεριλαμβάνονται στο αντικείμενό της, όπως αυτό καθορίζεται στον εγκριθέντα 3ο Α.Π.Ε. Κατ’ ακολουθία των ανωτέρω, δεν συντρέχει εν προκειμένω η σωρευτικά απαιτούμενη, με το άρθρο 156 παρ. 1 του ν. 4412/2016, προϋπόθεση της ανάγκης εκτέλεσης συμπληρωματικών εργασιών λόγω απρόβλεπτων περιστάσεων που να δικαιολογεί τη σύναψη της ελεγχόμενης Σ.Σ. χωρίς νέα διαδικασία σύναψης σύμβασης. Τα αυτά κρίνοντας και το Κλιμάκιο με την προσβαλλόμενη πράξη ορθώς εφάρμοσε τις ως άνω διατάξεις, τα δε αντίθετα προβαλλόμενα με την κρινόμενη προσφυγή πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμα.

Η Πράξη 536/2024 του Ε' Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου αφορά τον προσυμβατικό έλεγχο της 1ης τροποποιητικής σύμβασης για το έργο "Κάθετος Άξονας 56...". Το Κλιμάκιο έκρινε ότι η υποβληθείσα τροποποίηση, η οποία αφορούσε την πρόσθετη δαπάνη διαχείρισης Αποβλήτων Εκσκαφών, Κατασκευών και Κατεδαφίσεων (Α.Ε.Κ.Κ.) ύψους 979.239,38 ευρώ, δεν υπάγεται αυτοτελώς στον έλεγχο νομιμότητας καθώς αποτελεί τροποποίηση de minimis. Ωστόσο, διαπίστωσε ότι μέσω της έγκρισης του 2ου Ανακεφαλαιωτικού Πίνακα Εργασιών (Α.Π.Ε.), συντελέστηκε ουσιώδης μείωση του αντικειμένου της αρχικής σύμβασης (αφαίρεση του Βόρειου Τμήματος του έργου), ύψους 11,7 εκατ. ευρώ. Επειδή αυτή η μείωση συνιστά ουσιώδη τροποποίηση που απαιτεί έλεγχο, το Κλιμάκιο έκρινε απαράδεκτη την υποβολή του σχεδίου και ζητά την υποβολή σχεδίου σύμβασης για την συνολική ουσιώδη τροποποίηση.

Μελέτη, προμήθεια και εγκατάσταση δύο σταθμών μετατροπής και ενός υποσταθμού για την  ηλεκτρική διασύνδεση συνεχούς ρεύματος :Με τα δεδομένα αυτά και σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά ανωτέρω, το Κλιμάκιο κρίνει ότι το υποβληθέν ενώπιόν του σχέδιο «Συμπληρώματος Νο1» της Σύμβασης 2005/29.5.2020 δεν υπάγεται στον έλεγχο νομιμότητας του Ελεγκτικού Συνεδρίου, διότι η μείωση του περιθωρίου του επιτοκίου EURIBOR από 5 ποσοστιαίες μονάδες σε 3,5 αφορά επουσιώδη τροποποίηση παρεπόμενου οικονομικού όρου, σχετιζόμενου αποκλειστικά με τη χορηγούμενη στην ανάδοχο προαιρετική έντοκη προκαταβολή και την αντίστοιχη αξία της εγγυητικής επιστολής προκαταβολής που θα κατατεθεί από αυτή, δεν επιφέρει ουσιώδη μεταβολή του οικονομικού αντικειμένου της σύμβασης, ούτε εισάγει όρους, που θα επέτρεπαν τη συμμετοχή διαφορετικών υποψηφίων ή την αποδοχή άλλης προσφοράς ή θα προσέλκυαν άλλους συμμετέχοντες, δικαιολογείται δε, κατά την κρίση  της αναθέτουσας αρχής,  από τη γενικότερη μείωση των επιτοκίων της αγοράς και το γεγονός ότι το μέσο περιθώριο επί του κόστους του επιτοκίου κυμαίνεται περίπου στις 3 με 3,5 ποσοστιαίες μονάδες (πρβλ. Ε΄ Κλ. 793/2018).