Αριθμός Πρωτοκόλλου: ΕΣ/ΚΛΙΜΑΚΙΟ Ε/239/2026

Κατασκευή Μονάδας Επεξεργασίας Αστικών Αποβλήτων στην Αλεξανδρούπολη-2η συμπληρωματική σύμβαση. (...)	Με την υπό κρίση προσφυγή, όπως αυτή αναπτύσσεται με το νομίμως κατατεθέν στις 15.11.2024 υπόμνημα, ζητείται η ανάκληση της 431/2024 Πράξης του Ε΄ Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου.Με τα δεδομένα αυτά και σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά στη σκέψη 5, το Δικαστήριο κρίνει ότι η ελεγχόμενη 2η συμπληρωματική σύμβαση δεν συνιστά ήσσονος σημασίας τροποποίηση κατά την έννοια των διατάξεων των άρθρων 132 παρ. 2 και 6 και 156 παρ. 3 περ. α΄ του ν. 4412/2016, καθόσον η καθαρή σωρευτική αξία αυτής και της οικείας 1ης συμπληρωματικής σύμβασης ανέρχεται στο ποσό των 4.702.321,24 ευρώ χωρίς αναθεώρηση και ΦΠΑ (699.463,30 + 4.002.857,94) και, ως εκ τούτου, υπερβαίνει το 15% της αξίας της αρχικής σύμβασης που ανέρχεται σε 4.030.992,93 ευρώ (26.873.286,19 ευρώ Χ 15%), ενώ, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 156 παρ. 4 του ν. 4412/2016, που ορίζει ότι τα όρια και τα ποσοστά του άρθρου αυτού αναφέρονται στα αρχικά ποσά και τις τιμές της σύμβασης χωρίς να περιλαμβάνονται σε αυτά αναθεώρηση τιμών και μεταγενέστερη τροποποίησή τους, στην αξία της αρχικής σύμβασης δεν περιλαμβάνεται το οικείο ενεργοποιηθέν δικαίωμα προαίρεσης, καθόσον αυτό, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 132 παρ. 1 περ. α΄ του ιδίου νόμου, αποτελεί τροποποίηση της σύμβασης. Συνεπώς, όσα αντίθετα προβάλλονται με την υπό κρίση προσφυγή είναι απορριπτέα ως αβάσιμα.Κατόπιν των ανωτέρω, η υπό κρίση προσφυγή, με την οποία ζητήθηκε η εν μέρει ανάκληση της προσβαλλόμενης Πράξης, πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμη, και να διαταχθεί η κατάπτωση υπέρ του Ελληνικού Δημοσίου του κατατεθέντος από την προσφεύγουσα παραβόλου. Για τους λόγους αυτούς.Απορρίπτει την προσφυγή ανάκλησης. 
ΔΕΝ ΑΝΑΘΕΩΡΉΘΗΚΕ ΜΕ ΤΗΝ ΕΣ/Α΄ ΕΛΑΣΣΟΝΑ ΟΛΟΜΕΛΕΙΑ/100/2025

Με δεδομένα τα προεκτεθέντα, η υπό έλεγχο τροποποίηση της αρχικής σύμβασης με την ανάθεση των ως άνω συμπληρωματικών εργασιών στον αρχικό ανάδοχο, χωρίς νέα διαγωνιστική διαδικασία, δεν καλύπτεται από το αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής της διάταξης του άρθρου 156 παρ. 1 περ. β΄ του ν.4412/2016, διότι οι εργασίες της ελεγχόμενης συμπληρωματικής σύμβασης επεκτείνουν το φυσικό αντικείμενο του αρχικού έργου κατά παράβαση του άρθρου 156 παρ. 1 περ. β΄ του ν. 4412/2016. Περαιτέρω, δεδομένου ότι α. η διαπιστωθείσα ως άνω πλημμέλεια ανάγεται σε παραβίαση που αφορά στις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η αναθέτουσα αρχή δύναται να τροποποιήσει την αρχική σύμβαση, κατ’ εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 156 παρ. 1 περ. β΄ του ν.4412/2016, η οποία επιτρέπει, κατ’ εξαίρεση, παρέκκλιση από τις αρχές του αποτελεσματικού ανταγωνισμού, της ίσης μεταχείρισης και της διαφάνειας των διαδικασιών που διέπουν και το στάδιο εκτέλεσης των δημοσίων συμβάσεων και β. η διαπιστωθείσα πλημμέλεια αφορά στο σύνολο του αντικειμένου της ελεγχόμενης σύμβασης και αφορά σε μείζονος αξίας τροποποίηση της αρχικής σύμβασης (39,99%), η διαπιστωθείσα ως άνω πλημμέλεια συνιστά ουσιώδη νομική πλημμέλεια που πλήττει την ακεραιότητα της διαδικασίας σύναψης της ελεγχόμενης σύμβασης και κωλύει την υπογραφή αυτής.

ΔΙΚΤΥΑ ΑΠΟΧΕΤΕΥΣΗΣ ΑΚΑΘΑΡΤΩΝ (...)Κατά την κρίση του Δικαστηρίου, οι ανωτέρω (βλ. σκ. 9) περιγραφόμενες εργασίες της 1ης συμπληρωματικής σύμβασης πληρούν τις προϋποθέσεις των εφαρμοστέων διατάξεων του άρθρου 156 του ν. 4412/2016, όπως έχουν τροποποιηθεί και ισχύουν. Εξάλλου, σύμφωνα με όσα αναφέρονται στο ανωτέρω (5114/9.10.2023) έγγραφο του Δημάρχου ..., λόγω της «πλαστικότητας» του εδάφους σε ορισμένα τμήματα του δικτύου, τυχόν εκτέλεση των επίμαχων εργασιών σε χρόνο μεταγενέστερο της κατασκευής του δευτερεύοντος δικτύου και από άλλον ανάδοχο δύναται να προκαλέσει μετατοπίσεις του δευτερεύοντος δικτύου και απομείωση των κλίσεων, καθιστώντας τη λειτουργία του έργου προβληματική σε μόνιμη βάση. Τέλος, η αξία της ελεγχόμενης συμπληρωματικής σύμβασης δεν υπερβαίνει το 50% του ποσού της αρχικής, χωρίς αναθεώρηση και Φ.Π.Α..Για τους λόγους αυτούςΔέχεται την προσφυγή ανάκλησης. Ανακαλεί την 607/2023 Πράξη του Ε΄ Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

1η συμπληρωματική σύμβαση κατασκευής του έργου «Αποκατάσταση ζημιών των οδικών υποδομών και των συνοδών τους υδραυλικών έργων.(...) Υπό τα ανωτέρω δεδομένα και σύμφωνα με όσα εκτέθηκαν στις νομικές σκέψεις που προηγήθηκαν, πρέπει να γίνουν δεκτά τα ακόλουθα: Στη συγκεκριμένη περίπτωση, μετά και την προσκόμιση της από 18.12.2024 «Τεκμηρίωσης αναγκαιότητας εκτέλεσης νέων εργασιών της συμπληρωματικής σύμβασης», αποδείχθηκε ότι κατά τη διάρκεια εκτέλεσης της αρχικής σύμβασης, για την αποκατάσταση των ζημιών που προκλήθηκαν στο οδικό δίκτυο της περιοχής ευθύνης της προσφεύγουσας αναθέτουσας αρχής, από τα έντονα καιρικά φαινόμενα του Σεπτεμβρίου του 2020 (κακοκαιρία Ιανός), διαπιστώθηκε η ανάγκη εκτέλεσης συμπληρωματικών εργασιών, οι οποίες αφορούν σε επιπλέον ποσότητες για 10 επιμέρους συμβατικές εργασίες της κατηγορίας έργων Οδοποιίας για την αντιμετώπιση επιπλέον ζημιών, στις ίδιες ή σε γειτνιάζουσες θέσεις στους δρόμους όπου εκτελούνται οι εργασίες της αρχικής σύμβασης, που προκλήθηκαν από ακραία καιρικά φαινόμενα που έπληξαν και πάλι την περιοχή (πλημμύρα της 11ης Δεκεμβρίου 2021, κακοκαιρία Daniel στις 6 και 7.9.2023). Υπό τις περιστάσεις αυτές, τεκμηριώνεται, όπως βασίμως προβάλλεται με τις κρινόμενες προσφυγές, επαρκώς η αναγκαιότητα των συμπληρωματικών εργασιών για την άρτια ολοκλήρωση του αντικειμένου της αρχικής σύμβασης, όπως αυτό περιγράφεται στα οικεία συμβατικά της τεύχη, λόγω ακριβώς της εγγύτητας των ως άνω συμπληρωματικών εργασιών, που κατά βάση αφορούν στην αποκατάσταση κατεστραμμένου οδοστρώματος, με τις εργασίες της αρχικής σύμβασης, εντός του επαρχιακού οδικού δικτύου συγκεκριμένων δημοτικών κοινοτήτων, και λαμβάνοντας υπόψη ότι η εκτέλεση του φυσικού αντικειμένου των αρχικών και συμπληρωματικών εργασιών αποσκοπεί στο να δοθεί σε λειτουργία συνολικά ένα άρτιο, πλήρως λειτουργικό και ασφαλές οδικό δίκτυο. 

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ/ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΔΙΑΝΟΜΗΣ(,...)Η ανάθεση των επίμαχων εργασιών ως συμπληρωματικών δεν είναι νόμιμη, καθόσον το εν λόγω έργο δεν ενέχει ενιαία οικονομική και τεχνική λειτουργία, αλλά συνίσταται στην εκτέλεση μεμονωμένων και αυτοτελών τεχνικών επεμβάσεων – εργασιών, που στην πραγματικότητα αποτελούν μικρότερα έργα, έτσι ώστε να μην νοείται τελειοποίηση της αρτιότητας και λειτουργικότητας αυτού με την εκτέλεση συμπληρωματικών εργασιών. 
Για τη νόμιμη σύναψη συμπληρωματικής σύμβασης, κατ’ εφαρμογή της περ. γ) της παρ. 1 του άρθρου 337 του ν. 4412/2016 σε συνδυασμό με το άρθρο 156 παρ. 1 β) του ίδιου νόμου, δεν αρκεί μόνο η συνδρομή απρόβλεπτων περιστάσεων, αλλά απαιτείται να συντρέχουν σωρευτικά όλες οι προϋποθέσεις που προβλέπονται από τις άνω διατάξεις, με προέχουσα – θεμελιώδη αυτή της φύσης του έργου ως δεκτικού τελειοποίησης, η οποία κατά τα ανωτέρω δεν συντρέχει.

Με την υπό κρίση προσφυγή, ζητείται η αναθεώρηση της 1736/2024 απόφασης του Εβδόμου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου.Με την πράξη αυτή κρίθηκε ότι κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου της 1ης συμπληρωματικής σύμβασης μεταξύ της προσφεύγουσας και της παρεμβαίνουσας για την υλοποίηση του έργου «Κατασκευή σιδηροδρομικών σταθμών και στάσεων (κτίρια, αποβάθρες, στέγαστρα και περιβάλλων χώρος), επιδομής ηλεκτροκίνησης σηματοδοτήσεις - τηλεδιοίκησης, ETCS, τηλεπικοινωνιών και Η/Μ εγκαταστάσεων).(...)Μη προβαλλομένου άλλου λόγου αναθεώρησης, το Δικαστήριο κρίνει ότι το Τμήμα, απορρίπτοντας με την προσβαλλόμενη απόφασή του την ως άνω προσφυγή ανάκλησης, δεν υπέπεσε σε πλάνη περί τα πράγματα ή τον νόμο. Τούτο διότι, σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά στην 5η σκέψη της παρούσας, λόγω των διακριτών τεχνικών αντικειμένων των ως άνω εργολαβιών υποδομής και επιδομής, καθώς και των αυτοτελών διαδικασιών που ακολουθήθηκαν για τη δημοπράτησή τους, η ενοποίηση των εργασιών που αποτέλεσαν το αντικείμενο εκάστης εξ αυτών, με τη σύναψη «συμπληρωματικής» σύμβασης για την ολοκλήρωση από τον ανάδοχο της τρέχουσας σύμβασης επιδομής των υπολειπόμενων - ανεκτέλεστων εργασιών της διαλυθείσας σύμβασης υποδομής στο προαναφερόμενο τμήμα (Αραχωβίτικα έως Ρίο), δεν βρίσκει νόμιμο έρεισμα στις διατάξεις των άρθρων 156 (παρ. 1 β) και 337 (παρ. 1 β) του ν. 4412/2016, καθόσον συνιστά ανεπίτρεπτη διεύρυνση του τεχνικού αντικειμένου της αρχικής σύμβασης επιδομής.Κατόπιν των ανωτέρω, η ένδικη προσφυγή και η υπέρ αυτής ασκηθείσα παρέμβαση πρέπει να απορριφθούν

2ης «συμπληρωματική» σύμβαση  εργασιών Συλλογή, μεταφορά, επεξεργασία και διάθεση ακαθάρτων.(...)Από την επιβαλλόμενη στενή γραμματική ερμηνεία των εξαιρετικού χαρακτήρα διατάξεων του άρθρου 156 παρ. 1 περ. β΄ του ν. 4412/2016 αλλά και από τη συστηματική και τελολογική προσέγγισή τους, συνάγεται ότι μία σύμβαση έργου μπορεί να τροποποιείται, χωρίς νέα διαδικασία σύναψης, μεταξύ άλλων, και στην περίπτωση ανάθεσης στον ανάδοχο αυτής συμπληρωματικών εργασιών, οι οποίες όμως προέκυψαν κατά την εκτέλεσή της, συνδέονται αρρήκτως και παρίστανται αναγκαίες για την άρτια, από τεχνικής ή λειτουργικής απόψεως, ολοκλήρωση του αντικειμένου της, όπως αυτό περιγράφεται στα οικεία συμβατικά τεύχη. Επομένως, δεν καλύπτεται από το αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής των διατάξεων του άρθρου 156 παρ. 1 περ. β΄ του ν. 4412/2016, τροποποίηση της αρχικής σύμβασης, με ανάθεση στον ανάδοχο αυτής συμπληρωματικών εργασιών που, χωρίς να αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για την έντεχνη ολοκλήρωση του εκτελούμενου έργου, επεκτείνουν το τεχνικό αντικείμενό της, καθώς αφορούν σε τεχνικό αντικείμενο νέο μη αδιαχώριστα συνδεδεμένο με το αντικείμενο της αρχικής σύμβασης, ή κατατείνουν στην ποιοτική αναβάθμιση του αρχικού έργου, με υλικά ή μεθόδους μη προδιαγεγραμμένες στα οικεία συμβατικά τεύχη. (....)Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων και καθόσον δεν προβάλλεται άλλος λόγος αναθεώρησης, οι υπό κρίση προσφυγές πρέπει να απορριφθούν και να μην αναθεωρηθεί η προσβαλλόμενη απόφαση.Για τους λόγους αυτούς.Απορρίπτει τις ανωτέρω προσφυγές αναθεώρησης  της 2059/2022 απόφασης του Εβδόμου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου 

Επεμβάσεις Βελτίωσης Οδικής Ασφάλειας στο Οδικό Δίκτυο.(...) Το Δικαστήριο κρίνει ότι πέραν της αναγκαιότητας εκτέλεσης όλων των επίμαχων εργασιών που αποτελούν το αντικείμενο της ελεγχόμενης συμπληρωματικής σύμβασης για την έντεχνη ολοκλήρωση του φυσικού αντικειμένου του έργου, συντρέχουν σωρευτικά και οι λοιπές τιθέμενες στις διατάξεις των άρθρων 132 παρ. 1β και 156 παρ. 1β του ν. 4412/2016 προϋποθέσεις. Δεν κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου της 1ης συμπληρωματικής σύμβασης του έργου με τίτλο «Επεμβάσεις Βελτίωσης Οδικής Ασφάλειας στο Οδικό Δίκτυο των Περιφερειακών Ενοτήτων της Περιφέρειας Κρήτης - Βραχυπρόθεσμες Επεμβάσεις»..Η ανωτέρω Απόφαση αναθεωρεί την Απόφαση 1443/2023 του Εβδόμου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου και κατά το μέρος αυτής, κατά το οποίο δεν είχε ανακαλέσει την Πράξη 493/2023 του Ε' Κλιμακίου.Η ανωτέρω Απόφαση ανακαλεί εν μέρει την Πράξη 493/2023 του Ε' Κλιμακίου του Ελεγκτικού Συνεδρίου,και κατά το μη ανακληθέν μέρος αυτής.

ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΡΓΑ:Με δεδομένα τα ανωτέρω, το υποβληθέν προς έλεγχο σχέδιο της 1ης συμπληρωματικής σύμβασης του έργου με τίτλο «ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥΠΟΛΗΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ», αξίας 108.870,97 ευρώ (πλέον Φ.Π.Α.), δηλαδή κατώτερης των σωρευτικώς τιθέμενων ορίων του άρθρου 5 του ν.4412/2016 και του 15% της αξίας της αρχικής σύμβασης (3.410.931,11 ευρώ, χωρίς αναθεώρηση και Φ.Π.Α.), δεν μεταβάλλει τη συνολική φύση της αρχικής σύμβασης και, ως εκ τούτου, εμπίπτει στο ρυθμιστικό πεδίο της παρ. 2 του άρθρου 132 του ν.4412/2016 και, σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά ανωτέρω (βλ. σκέψη 1), απαραδέκτως εισάγεται στο Κλιμάκιο για έλεγχο νομιμότητας.

ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΕΡΓΟΥ:..Με τα δεδομένα αυτά, η επίμαχη δαπάνη δεν είναι νόμιμη κατά το μέρος που αφορά στις εργασίες της 1ης συμπληρωματικής σύμβασης του ως άνω έργου, διότι, όπως προκύπτει από την 29.6.2018 αιτιολογική έκθεση του Διευθυντή Τεχνικών Υπηρεσιών του Δήμου, η εκτέλεση των επίμαχων συμπληρωματικών εργασιών κατέστη αναγκαία λόγω αστοχιών της αρχικής μελέτης. Εξάλλου, εν προκειμένω δεν τυγχάνουν εφαρμογής οι διατάξεις των περιπτώσεων ε΄ και β΄ της παραγράφου 1 του άρθρου 132 του ν. 4412/2016, σύμφωνα με τις οποίες η σύμβαση δύναται να τροποποιείται χωρίς νέα διαδικασία, όταν η τροποποίηση δεν είναι ουσιώδης ή όταν πρόκειται για συμπληρωματικά έργα που δεν περιλαμβάνονταν στην αρχική σύμβαση και κατέστησαν αναγκαία κατά την εκτέλεσή της, αντίστοιχα. Όσον αφορά στην πρώτη περίπτωση, σύμφωνα με τα άρθρα 156 παρ. 1 περ. β΄ εδ. β΄ και 132 παρ. 2 του ίδιου νόμου, όταν η αξία της συμπληρωματικής σύμβασης υπερβαίνει το 15% της αξίας της αρχικής, όπως εν προκειμένω, η τροποποίηση θεωρείται ουσιώδης, όσον αφορά δε στη δεύτερη περίπτωση, δεν αποδεικνύεται ότι συνέτρεχαν όλες οι προβλεπόμενες από την οικεία διάταξη προϋποθέσεις, δηλαδή δεν αποδεικνύονται οι λόγοι για τους οποίους δε δύναται να λάβει χώρα αλλαγή αναδόχου, τα προβλήματα ή η επικάλυψη δαπανών που η αλλαγή αυτή θα συνεπαγόταν ούτε η εκπλήρωση της υποχρέωσης της αναθέτουσας αρχής να αποστείλει σχετική γνωστοποίηση στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε΄ Κλιμ. πράξη 168/2018). Σχετικά αβασίμως προβάλλεται ότι η αλλαγή του αρχικού αναδόχου ήταν αδύνατη διότι τα γήπεδα βρίσκονταν στον ίδιο χώρο και οι συμπληρωματικές εργασίες ήταν αδύνατον να διαχωριστούν από τις αρχικές, ότι η διακοπή των εργασιών για να λάβει χώρα νέα δημοπράτηση για την εκτέλεση των συμπληρωματικών εργασιών θα μπορούσε να οδηγήσει σε οριστική διάλυση της σύμβασης από την πλευρά του αρχικού αναδόχου και ότι, σε κάθε περίπτωση, θα ήταν πιθανό να μην υπήρχε ενδιαφέρον για να αναληφθεί η τεχνική ευθύνη για την εκτέλεση των συμπληρωματικών αυτών εργασιών. Τέλος, αλυσιτελώς προβάλλεται ότι το Τεχνικό Συμβούλιο Δημόσιων Έργων της Περιφερειακής Ενότητας ... γνωμοδότησε θετικά για τη σύναψη της συμπληρωματικής σύμβασης, καθώς το γεγονός αυτό και μόνο δεν αρκεί για να είναι νόμιμη η σύναψή της.Κατ’ ακολουθίαν των ανωτέρω, το ελεγχόμενο χρηματικό ένταλμα δεν πρέπει να θεωρηθεί.