Αριθμός Πρωτοκόλλου: ΕΣ/ΤΜ.ΕΒΔΟΜΟ/919/2026

Πρόκειται για την υπ’ αριθμ. 0918/2026 απόφαση του Έβδομου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, η οποία εκδόθηκε επί προσφυγής της Περιφέρειας Θεσσαλίας κατά της 749/2026 πράξης του Επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνεδρίου στην οικεία Περιφερειακή Ενότητα. Με την προσβαλλόμενη πράξη είχε κριθεί ότι κωλύεται η υπογραφή σύμβασης για την κοπή χόρτων και τον καθαρισμό ερεισμάτων στο επαρχιακό οδικό δίκτυο, διότι η σύμβαση έπρεπε να ανατεθεί ως παροχή υπηρεσιών και όχι ως δημόσιο έργο. Το Δικαστήριο, αφού εξέτασε τα χαρακτηριστικά των εργασιών, έκρινε ότι αυτές δεν συνιστούν δημόσιο έργο αλλά υπηρεσίες, και απέρριψε την προσφυγή, επικυρώνοντας την πράξη του Επιτρόπου.

Η προσφεύγουσα αιτείται την ακύρωση της απόφασης υπ’ αρ. 183/2019 της Οικονομικής Επιτροπής του Δήμου Κομοτηνής, με την οποία κρίθηκε τεχνικά αποδεκτή η προσφορά του οικονομικού φορέα «……………………» και ανακηρύχθηκε προσωρινός ανάδοχος του διαγωνισμού «Συντήρηση χώρων πρασίνου σε κοινόχρηστους χώρους ευθύνης του Δήμου Κομοτηνής για ένα έτος». Επιπλέον, ζητεί τη διαπίστωση της απαραδεκτότητας της προσφοράς του προσωρινού αναδόχου, επικαλούμενη την έλλειψη συνάφειας των δραστηριοτήτων του με το αντικείμενο της σύμβασης, την έλλειψη δήλωσης συγκεκριμένων εργαλείων (κονταροψάλιδα, κονταροπρίονα, χειροπρίονα), την ανεπάρκεια της άδειας κυκλοφορίας του φορτηγού για μεταφορά προϊόντων κοπής χόρτων και την έλλειψη δήλωσης γερανοφόρου οχήματος. Το αντικείμενο της σύμβασης αφορά υπηρεσίες συντήρησης πρασίνου, συμπεριλαμβανομένων εργασιών όπως κλάδεμα, κοπή χόρτων και καθαριότητα σε κοιμητήρια και άλλους δημόσιους χώρους.

Ανάδειξη αναδόχου σύμβασης έργου:..Με δεδομένα αυτά, από τον έλεγχο των υποβληθέντων στο Κλιμάκιο στοιχείων δεν διαπιστώθηκαν νομικές πλημμέλειες κατά τη διαδικασία ανάδειξης αναδόχου του ελεγχόμενου έργου και, ως εκ τούτου, δεν συντρέχει νόμιμος λόγος που να κωλύει την υπογραφή του υποβληθέντος σχεδίου σύμβασης, το οποίο επισυνάπτεται στην παρούσα Πράξη και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτής...Δεν κωλύεται η υπογραφή του σχεδίου σύμβασης για την εκτέλεση του έργου της Περιφέρειας ... «Συντήρηση - αποκατάσταση ζημιών, κοπή βλάστησης, καθαρισμοί τάφρων, πρανών ερεισμάτων στο επαρχιακό οδικό δίκτυο του Νομού ...».

ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ:Με δεδομένα τα ανωτέρω και σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά στη νομική σκέψη 2 της παρούσας συνάγεται ότι οι ανατεθείσες με την επίμαχη σύμβαση εργασίες αποψίλωσης σε κοινόχρηστους χώρους και οικόπεδα, ως εργασίες βοτανίσματος, ήτοι κοπής ζιζανίων με χρήση χορτοκοπτικού μηχανήματος ή εκρίζωσης αυτών με τα χέρια, αποσκοπούσες στον καθαρισμό αυτών για την πρόληψη εκδήλωσης πυρκαγιάς, εντάσσονται στα συνήθη καθήκοντα του προσωπικού του Τμήματος Κοινόχρηστων Χώρων και Πρασίνου του Δήμου ..., όπως προκύπτει από τις προαναφερθείσες διατάξεις του Ο.Ε.Υ. αυτού, το οποίο, άλλωστε, δεν αμφισβητείται από τον Δήμο. Δοθέντος, όμως, ότι αυτές εκτελέσθηκαν, κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, τους μήνες Μάιο και Ιούνιο του 2016, καθόσον, μάλιστα, τούτο αποτελούσε υποχρέωση του Δήμου στο πλαίσιο λήψης των απαιτούμενων μέτρων αντιπυρικής προστασίας, ήτοι σε χρόνο, κατά τον οποίο ο Δήμος είχε στη διάθεση του μόνο το τακτικό του προσωπικό, βασίμως προβάλλεται (τόσο στην 7/2016 Μελέτη όσο και στο έγγραφο επανυποβολής του εντάλματος) ότι το αποτελούμενο από 26 υπαλλήλους τακτικό προσωπικό της Διεύθυνσης Τεχνικών Υπηρεσιών αυτού (κλάδων ΔΕ Δενδροκηπουρών – Δενδροκόμων – Κηπουρών – Ανθοκόμων και ΥΕ Εργατών Κήπων) δεν επαρκούσε για να εκτελέσει εντός του προβλεπόμενου σύντομου χρονικού διαστήματος και τις συγκεκριμένες εργασίες αποψίλωσης, ο όγκος των οποίων ανήρχετο σε 600 στρέμματα, καθώς ήταν ήδη επιφορτισμένο με την τακτική συντήρηση των κοινόχρηστων χώρων του Δήμου, συνολικής έκτασης περίπου 250 στρεμμάτων. Το γεγονός, εξάλλου, ότι στον Δήμο απασχολήθηκαν 35 Δασοπυροσβέστες με σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου κατά το χρονικό διάστημα από 28.6.2016 έως 27.9.2016 δεν ασκεί εν προκειμένω επιρροή, καθώς το αντικείμενο των εργασιών αυτών, συνιστάμενο σε εργασίες κατάσβεσης και, ενδεχομένως, στο πλαίσιο αυτής και της κοπής χόρτων, προδήλως διαφοροποιείται σε σχέση με τις εργασίες που ανατέθηκαν με την επίμαχη σύμβαση στη φερόμενη ως δικαιούχο του χρηματικού εντάλματος εταιρεία. Τέλος, και η πρόσληψη 18 κηπουρών κατά το χρονικό διάστημα από 5.8.2016 έως 4.10.2016 είναι, ομοίως, άνευ επιρροής, δεδομένου ότι, όπως προαναφέρθηκε, ο μεγαλύτερος όγκος των εργασιών αποψίλωσης είχε ήδη κατά τον χρόνο εκείνο εκτελεσθεί, όπως όφειλε ο Δήμος να πράξει μεριμνώντας για την αποφυγή εκδήλωσης πυρκαγιάς. Κατά συνέπεια, αβάσιμα προβάλλει η Επίτροπος ότι το προσωπικό του Δήμου ήταν επαρκές για να εκτελέσει τις εργασίες που με την προαναφερθείσα σύμβαση ανατέθηκαν στη φερόμενη ως δικαιούχο του εντάλματος εταιρεία, απορριπτομένου, ως εκ τούτου, του σχετικού προβαλλόμενου λόγου.

Επιδόμα επικίνδυνης και ανθυγιεινής εργασίας:Με δεδομένα αυτά και σύμφωνα με τα εκτιθέμενα στην σκέψη 2, ο προβαλλόμενος λόγος διαφωνίας παρίσταται βάσιμος. Τα ανωτέρω πρόσωπα ούτε έχουν την ειδικότητα του εργάτη κοπής ψηλών δένδρων ούτε απασχολήθηκαν κατά πλήρη και αποκλειστική απασχόληση κατά το ανωτέρω διάστημα σε εργασίες κοπής ψηλών δένδρων, όπως σαφώς προκύπτει από τη βεβαίωση που χορηγήθηκε σχετικά και τις εργασίες που καταγράφονται σε αυτή ότι εκτέλεσαν, ούτε, τέλος, προκύπτει ότι σταθερά λόγω της ειδικότητας ή των χώρων στους οποίους εργάζονται έρχονται σε άμεση επαφή είτε με επιβαρυντικές περιστάσεις εργασίας ή ότι σταθερά εκτίθενται σε επικίνδυνες συνθήκες απασχόλησης.

ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΡΓΑ-Συμπλρωματικές συμβάσεις(...)Με τα δεδομένα αυτά συντρέχουν στην προκειμένη περίπτωση οι προϋποθέσεις σύναψης της επίμαχης συμπληρωματικής σύμβασης. Ειδικότερα, η ανάγκη εκτέλεσης των εργασιών της σύμβασης αυτής ανέκυψε από το απρόβλεπτο γεγονός της απαγόρευσης κοπής ή εκρίζωσης ελαιοδέντρων, η οποία προβλέφθηκε για πρώτη φορά στην ΥΠΠΟΤ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/35829/1801/2.5.2012 «Έγκριση ανακαθορισμού των ορίων των Ζωνών Α΄ και Β΄ Προστασίας του Αρχαιολογικού Χώρου των Δελφών και του ευρύτερου Δελφικού Τοπίου» απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού, που εκδόθηκε μετά από τη διενέργεια του αρχικού διαγωνισμού και την υπογραφή της αρχικής σύμβασης. Η απαγόρευση αυτή δεν μπορούσε να συναχθεί α) από τους όρους που τέθηκαν κατά την έγκριση της σχετικής Προμελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, με την προμνησθείσα ΥΠΠΟ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ10/99220/4869π.ε./21.11.2008 απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού, στην οποία αναφερόταν γενικώς ότι δεν θα διανοιχθούν νέοι αγροτικοί δρόμοι που θα προκαλέσουν αλλοίωση ή μεταβολή Ζωνών Προστασίας και δεν θα γίνουν διαπλατύνσεις των υφιστάμενων αγροτικών δρόμων, ώστε να μην επιφέρουν αισθητική όχληση στις Ζώνες Προστασίας του Δελφικού Τοπίου, καθώς οι ανωτέρω όροι δεν προέβλεπαν την απαγόρευση κοπής ελαιόδεντρων, αλλά ούτε β) από την 144775/23.9.2009 κοινή απόφαση των Υπουργών Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων, Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και Πολιτισμού, με την οποία εγκρίθηκαν οι περιβαλλοντικοί όροι του αρχικού έργου και στην οποία δεν προβλεπόταν η απαγόρευση κοπής δένδρων΄ για το λόγο αυτό, άλλωστε, η επίμαχη απαγόρευση χρειάστηκε να προβλεφθεί ρητά με τη μεταγενέστερη ΥΠΠΟΤ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/35829/1801/2.5.2012 απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού. Τούτο, εξάλλου, γίνεται δεκτό και i) στο Φ.11/13/21/7.1.2013 έγγραφο της Ι’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, στο οποίο αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι στην ΥΠΠΟ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ10/99220/4869π.ε./21.11.2008 απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού δεν προβλεπόταν η απαγόρευση κοπής ελαιοδέντρων και ii) στο ΥΠΠΟΑ/ΓΔΑΠΚ/ΕΦΑ …/189548/113891/2771/9.6.2016 έγγραφο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φωκίδος, στο οποίο αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι στις εγκρίσεις για την υλοποίηση του αρχικού έργου δεν τέθηκε όρος για απαγόρευση κοπής ελαιόδεντρων, η οποία τέθηκε το 2012 στην ΥΠΠΟΤ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/35829/1801/2.5.2012 απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού. Ενόψει αυτών, το VI Τμήμα που με την προσβαλλόμενη απόφασή του έκρινε ότι δεν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις για τη σύναψη της επίμαχης συμπληρωματικής σύμβασης, πλημμελώς εφάρμοσε τις οικείες διατάξεις και ως εκ τούτου η απόφαση αυτή πρέπει να αναθεωρηθεί, ενώ παρέλκει ως αλυσιτελής η εξέταση των λοιπών λόγων αναθεώρησης.

Υπηρεσίες – εργασίες καθαρισμού: Μη νόμιμη η καταβολή αμοιβής από Δήμο σε ιδιώτες για την παροχή υπηρεσιών καθαρισμού πρανών, ερεισμάτων δημοτικών οδών και παραλιών του Δήμου, καθόσον δεν προηγήθηκε της ανάθεσης των σχετικών εργασιών καθαρισμού αιτιολογημένη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, σύμφωνα με το άρθρο 61 του ν. 3979/2011(ΦΕΚ Α΄ 138/2011), με την οποία να τεκμηριώνεται η αδυναμία εκτέλεσης των ως άνω υπηρεσιών με ίδια μέσα του Δήμου και να καθορίζονται οι όροι παροχής των υπηρεσιών αυτών.

Η απόφαση 1686/2025 του Έβδομου Τμήματος του Ελεγκτικού Συνεδρίου απορρίπτει την προσφυγή της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης κατά της 23/2025 πράξης της Υπηρεσίας Επιτρόπου στην ΠΕ Καβάλας. Η πράξη αυτή έκρινε ότι κωλύεται η υπογραφή συμπληρωματικής σύμβασης για το έργο «Εργασίες συντήρησης στο επαρχιακό οδικό δίκτυο του ορεινού όγκου Ν. Καβάλας», αξίας 41,69% της αρχικής σύμβασης. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι συμπληρωματικές εργασίες, που κρίθηκαν αναγκαίες λόγω ραγδαίας αύξησης της κυκλοφορίας βαρέων οχημάτων (μεταξύ 2019 και 2024), ήταν ήδη αναγκαίες πριν την υπογραφή της κύριας σύμβασης (5.3.2024) και συνεπώς δεν προέκυψαν "κατά την εκτέλεση της εργολαβίας", όπως απαιτούν τα άρθρα 132 και 156 του ν. 4412/2016. Επιπλέον, η αναθέτουσα αρχή δεν αιτιολόγησε επαρκώς γιατί η ανάθεση των εργασιών με νέο διαγωνισμό θα δημιουργούσε σοβαρά τεχνικά ή οικονομικά προβλήματα.

Από τις ανωτέρω διατάξεις συνάγεται ότι ο ανάδοχος δεν δύναται, κατ’ αρχήν, να προβεί σε τροποποιήσεις ως προς την μορφή του έργου, την ποιότητα, το είδος ή την ποσότητα των εργασιών, όπως αυτά ορίζονται στη σύμβαση, χωρίς προηγούμενη έγγραφη εντολή του κυρίου του έργου και προηγούμενη σύνταξη και έγκριση συγκριτικού πίνακα και, εφ’ όσον απαιτείται, πρωτοκόλλου κανονισμού τιμών μονάδος νέων εργασιών, καθώς και ότι ο ανάδοχος δεν δικαιούται αποζημιώσεως για μεταβολές στο έργο, οι οποίες έγιναν χωρίς προηγούμενη έγγραφη εντολή, έστω και αν αυτές βελτιώνουν το έργο. Επομένως, η σύνταξη και έγκριση του συγκριτικού πίνακα και του πρωτοκόλλου κανονισμού τιμής μονάδος νέων εργασιών πρέπει, κανονικώς, να προηγούνται της εκτελέσεως των νέων εργασιών. Από τις ίδιες διατάξεις, όμως, δεν αποκλείεται νέες εργασίες που εκτελέσθηκαν χωρίς έγγραφη διαταγή και χωρίς να συντρέχουν οι προϋποθέσεις του επείγοντος να κριθούν από τα αρμόδια όργανα του κυρίου του έργου ως αναγκαίες, οπότε οι εργασίες αυτές νομιμοποιούνται δια της εκ των υστέρων συντάξεως και εγκρίσεως συγκριτικού πίνακα και πρωτοκόλλου καθορισμού τιμής μονάδος νέων εργασιών (βλ. Σ.τ.Ε. 4162/1997 επταμ., 3306/1997 επταμ.).

Συμπληρωματική σύμβαση Για κάποιες εργασίες αορίστως αιτιολογείται η συνδρομή απροβλέπτων περιστάσεων, ήτοι πραγματικών γεγονότων, που δεν ανάγονται στο χρόνο κατάρτισης της αρχικής σύμβασης, τα οποία επηρεάζουν την τεχνική αρτιότητα του έργου, χωρίς περαιτέρω οποιασδήποτε εξειδίκευσης των λόγων για τους οποίους, ακολουθώντας τους κανόνες της εμπειρίας και τεχνικής, ήταν αντικειμενικά αδύνατη εκ των προτέρων η ένταξη αυτών των εργασιών στην αρχική μελέτη του έργου. Αλλωστε το γεγονός ότι η αύξηση των ποσοτήτων των ως άνω εργασιών οφείλεται σε επιγενόμενες μετρήσεις, αποτελεί παραδοχή από την αναθέτουσα αρχή της ύπαρξης σφαλμάτων και παραλείψεων των αρχικών προμετρήσεων της μελέτης, που δεν δικαιολογούν κατά νόμο τη σύναψη συμπληρωματικής σύμβασης. Εργασίες οφειλόμενες σε σφάλματα ή παραλείψεις των αρχικών προμετρήσεων καλύπτονται αποκλειστικά από το κονδύλι των απροβλέπτων, που περιλαμβάνεται στην αρχική σύμβαση. Οι λοιπές εργασίες αποτελούν μετά τη δημοπράτηση του έργου και την κατακύρωση του αποτελέσματός του μεταβολή του φυσικού και τεχνικού αντικειμένου του, που δεν αποτέλεσε τη βάση της διαδικασίας ανάδειξης του αναδόχου. Σε κάθε περίπτωση, και αν ακόμα υποτεθεί ότι οι εργασίες αυτές από τη φύση τους δεν μπορούσαν να διαχωριστούν από το αντικείμενο της αρχικής σύμβασης ή ότι αυτές ήταν αναγκαίες για την καλύτερη λειτουργία του έργου, δεν αποδεικνύεται ότι η αναγκαιότητα εκτέλεσής τους οφείλεται σε απρόβλεπτα γεγονότα ή καταστάσεις, τα οποία αντικειμενικά δεν μπορούσαν να προβλεφθούν στο στάδιο της οριστικής μελέτης. Απρόβλεπτη περίσταση δεν αποτελεί, ούτε η επικαλούμενη από την αναθέτουσα αρχή και για όλες τις εργασίες, τήρηση των διατάξεων για την υγιεινή των εργαζομένων δεδομένου ότι η υποχρέωση τήρησης των διατάξεων αυτών ήταν εκ των προτέρων γνωστή στην ίδια αρχή. 
Με την 274/2011 απόφαση του VI Τμήματος του Έλεγκτικού Συνεδρίου έγινε εν μέρει δεκτή αίτηση ανάκλησης κατά της προμνησθείσας Πράξης του Κλιμακίου και μόνο για τις εργασίες αποκατάστασης του σπασμένου καταθλιπτικού αγωγού, καθόσον κρίθηκε ότι δεν αποτελεί επέκταση του αρχικού αντικειμένου του έργου, όπως εσφαλμένως δέχθηκε το Κλιμάκιο, διότι αποτελούν εργασίες συντηρήσεως, η ανάγκη εκτελέσεως των οποίων προκλήθηκε από την ασφαλτόστρωση της εθνικής οδού, το δε πρόβλημα ανέκυψε μετά την ολοκλήρωση των εργασιών ασφαλτοστρώσεως, οπότε είχαν ήδη ξεκινήσει οι εργασίες της αρχικής συμβάσεως. Οι εργασίες αυτές μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο της ελεγχόμενης συμπληρωματικής συμβάσεως.